Herman Edward Wendt – nowosolnianin, który pozostał wierny Polsce

Dziś, 3 sierpnia 2026 roku, mija 82. rocznica śmierci Hermana Edwarda Wendta – urodzonego w Nowosolnej inżyniera, działacza społecznego, miłośnika gór i narciarstwa, a przede wszystkim człowieka, który w czasie niemieckiej okupacji dokonał jednoznacznego wyboru moralnego. Odmówił przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej i zapłacił za swoją postawę najwyższą cenę.

Herman Edward Wendt urodził się 20 lutego 1883 roku w Nowosolnej koło Łodzi. Pochodził z rodziny związanej z niemiecką społecznością ewangelicką, osiadłą w regionie łódzkim w XIX wieku. Jego ojciec, Fryderyk Wendt, był pastorem ewangelickim, pełniącym posługę między innymi w Nowosolnej, Kaliszu, Mławie, Łomży i Rawie Mazowieckiej.

Historia Hermana Wendta przypomina, że dawna Nowosolna była miejscem spotkania różnych języków, kultur i tradycji. Jego życiorys nie daje się zamknąć w prostych podziałach narodowościowych. Człowiek wywodzący się z niemieckiej rodziny ewangelickiej stał się polskim inżynierem, społecznikiem i patriotą, który w chwili próby świadomie odmówił podporządkowania się okupantowi.

Inżynier łódzkiej elektrowni

W 1908 roku Herman Wendt ukończył Wyższą Szkołę Elektrotechniki w Paryżu. Początkowo pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Pabianicach, a od 1911 roku związał swoje życie zawodowe z Elektrownią Łódzką. Specjalizował się w dziedzinie liczników energii elektrycznej i przed wybuchem wojny kierował Działem Liczników. Działał również w Stowarzyszeniu Elektryków Polskich oraz w Komisji Elektrotechnicznej przy Głównym Urzędzie Miar.

Był przedstawicielem pokolenia inżynierów, którzy uczestniczyli w modernizacji rozwijającej się Łodzi. Jego praca zawodowa łączyła specjalistyczną wiedzę techniczną z odpowiedzialnością za funkcjonowanie jednego z najważniejszych miejskich przedsiębiorstw.

Góry były jego drugą ojczyzną

Drugą wielką pasją Hermana Wendta były góry, turystyka i narciarstwo. Do Towarzystwa Tatrzańskiego wstąpił w 1918 roku. Trzy lata później należał do współorganizatorów Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Od 1934 roku pełnił funkcję jego wiceprezesa, a w marcu 1939 roku został wybrany prezesem Oddziału.

Szczególnie aktywnie rozwijał turystykę narciarską. Kierował Sekcją Narciarską, działał w Polskim Związku Narciarskim i organizował zawody w okolicach Łodzi. Posiadał uprawnienia Przodownika Turystyki Narciarskiej oraz Przodownika Górskiej Odznaki Turystycznej. Według opracowań dotyczących historii łódzkiego ruchu turystycznego był pierwszym łodzianinem, który uzyskał uprawnienia przodownika GOT. Mógł potwierdzać wycieczki odbywane nie tylko w Tatrach, ale również w Beskidach Zachodnich i Środkowych.

Interesował się także fotografią krajoznawczą. W 1927 roku, wspólnie z Karolem Izydorczykiem, przygotował wystawę „Piękno Polski”, prezentującą fotografie ukazujące krajobrazy różnych części kraju. Ten mniej znany fragment jego działalności pokazuje człowieka, który nie tylko przemierzał Polskę, ale także chciał utrwalać i popularyzować jej piękno.

Odmowa, która stała się świadectwem

Po zajęciu Łodzi przez Niemców i włączeniu miasta do III Rzeszy Herman Wendt był wielokrotnie nakłaniany do podpisania niemieckiej listy narodowościowej. Proponowano mu również objęcie stanowiska dyrektora Elektrowni Łódzkiej.

Odmówił.

Decyzja ta miała szczególną wagę właśnie ze względu na jego rodzinne pochodzenie. Podpisanie volkslisty mogło zapewnić mu bezpieczeństwo, wysoką pozycję zawodową i uprzywilejowane warunki życia. Wendt nie zgodził się jednak na uznanie go za Niemca i na współpracę z okupacyjną administracją.

Narastające represje zmusiły go w 1943 roku do opuszczenia Łodzi i przeniesienia się z rodziną do Warszawy. Przyjął wówczas nazwisko Wędrowicz – symbolicznie nawiązujące do jego wieloletniej działalności turystycznej. W Warszawie pracował jako elektromechanik w Fabryce Aparatów Elektrycznych Kazimierza Szpotańskiego.

Śmierć podczas Powstania Warszawskiego

Herman Wendt zginął w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego. Według opracowania Muzeum Miasta Łodzi 3 sierpnia 1944 roku został rozstrzelany przez Niemców na Żoliborzu. Bezpośrednim świadkiem jego śmierci miał być jego brat, pastor Henryk Wendt.

W tym samym dniu prawdopodobnie zginęła również siostra jego żony, Helena Olga Weil. Rodzina Wendtów poniosła podczas wojny kolejne ofiary. Dzieci Henryka Wendta działały w konspiracji i uczestniczyły w Powstaniu Warszawskim – jego córka Elżbieta oraz syn Jan również zginęli w 1944 roku.

Herman Edward Wendt spoczywa na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim Świętej Trójcy przy ulicy Młynarskiej w Warszawie. Jego grób znajduje się w alei 52, w rzędzie 1, pod numerem 83. Na nagrobku widnieją oba nazwiska: Wendt – Wędrowicz.

Pamięć o człowieku z Nowosolnej

Pamiątki związane z Hermanem Wendtem znajdują się w zbiorach Muzeum Miasta Łodzi. Jednym z najbardziej osobistych przedmiotów jest jego plecak turystyczny z lat trzydziestych XX wieku – ten sam, z którym przemierzał polskie góry. Postać Wendta została przypomniana na wystawie stałej „Szybciej, wyżej, mocniej”, prezentowanej przez Muzeum Sportu i Turystyki w łódzkiej Zatoce Sportu.

Dla mieszkańców Nowosolnej Herman Edward Wendt powinien być kimś więcej niż nazwiskiem zapisanym w encyklopedii. Jest częścią historii naszego miejsca – człowiekiem urodzonym tutaj, który połączył wiedzę techniczną, działalność społeczną, miłość do gór i odwagę cywilną.

Jego biografia pokazuje również wielokulturowe dziedzictwo Nowosolnej. Przypomina, że o przynależności do wspólnoty nie zawsze decyduje pochodzenie czy język przodków. Niekiedy najpełniej określają ją wartości, odpowiedzialność i wybory dokonywane w najtrudniejszych chwilach.

3 sierpnia, w rocznicę jego śmierci, przywracamy pamięć o Hermanie Edwardzie Wendcie – inżynierze, taterniku, społeczniku, patriocie i jednym z najważniejszych ludzi urodzonych w Nowosolnej.

Artykuł powstał w ramach działań związanych z projektem „Nowosolna – pamięć miejsca”, którego celem jest ocalenie, opracowanie i upowszechnienie historii Nowosolnej oraz tworzenie Archiwum Społecznego Nowosolna.