2 maja 1820 roku: dzień, w którym Neu-Sulzfeld stała się Nowosolną

Są takie daty, które nie oznaczają bitwy, pożaru ani wielkiej rewolucji, a mimo to zmieniają tożsamość miejsca na całe pokolenia. Dla naszej Nowosolnej jedną z takich dat jest 2 maja 1820 roku. To wtedy, w rzeczywistości politycznej Królestwa Polskiego zależnego od Rosji, zapadła decyzja o nadaniu polskiego brzmienia wielu niemieckim nazwom kolonii. Wśród nich znalazła się także nasza miejscowość: dawne Neu-Sulzfeld zaczęło urzędowo funkcjonować jako Nowosolna.

Aby zrozumieć wagę tej daty, trzeba cofnąć się do końca XVIII wieku. Po II rozbiorze Polski w 1793 roku ziemia łódzka znalazła się pod panowaniem Prus. Łódź i okolice zostały zajęte przez Prusy i wcielone do departamentu warszawskiego, co potwierdzają materiały historyczne miasta Łodzi. (Łódź) W tym właśnie pruskim kontekście rozwijała się akcja kolonizacyjna, która doprowadziła do powstania szeregu nowych osad niemieckich na terenach dzisiejszego województwa łódzkiego.

Na podstawie badań Moniki Cepil wiemy, że na skutek II i III rozbioru ziemie łęczycka i sieradzka znalazły się pod panowaniem Prus, w prowincji Prus Południowych, a w latach 1799–1806 na terenie obecnego województwa łódzkiego powstało 25 kolonii fryderycjańskich. Autorka wskazuje też, że celem tych kolonii było nie tylko zagospodarowanie ziem, ale również stopniowa integracja i germanizacja inkorporowanych obszarów. (ResearchGate) W tym świecie narodziło się Neu-Sulzfeld — osada założona przez niemieckich kolonistów, ale osadzona w krajobrazie, który dziś jest naszym krajobrazem Nowosolnej.

Potem przyszła kolejna zmiana polityczna. Po epoce napoleońskiej i po kongresie wiedeńskim utworzono Królestwo Polskie, zwane później Kongresowym. Archiwum Główne Akt Dawnych podaje, że Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego rozpoczął urzędowanie 20 czerwca 1815 roku. (agad.gov.pl) Formalnie było to Królestwo Polskie, ale związane osobą monarchy z Rosją, ponieważ królem Polski był car Aleksander I. W tej nowej rzeczywistości administracyjnej dawny pruski porządek nazw zaczął być stopniowo porządkowany i dostosowywany do polskiego brzmienia.

I właśnie tu pojawia się 2 maja 1820 roku.

Na podstawie fundamentalnego opracowania prof. Krzysztofa Pawła Woźniaka „Niemieckie osadnictwo wiejskie między Prosną a Pilicą i Wisłą od lat 70. XVIII w. do 1866 r.” wiemy, że postanowieniem namiestnika Królestwa Polskiego z 2 maja 1820 roku wszystkie niemieckie nazwy osad zamieniono na polskie, często tłumacząc je dosłownie. Autor jako źródło wskazuje Dziennik Urzędowy Województwa Kaliskiego z 1820 roku, nr 28. Co szczególnie ważne dla naszej lokalnej pamięci, Woźniak dodaje, że pierwotne nazwy niemieckie utrzymały się w języku potocznym mieszkańców aż do 1945 roku. (DSpace)

Monika Cepil w artykule „Śladami osadników fryderycjańskich w środkowej Polsce. Cmentarze i ich pozostałości” potwierdza ten proces z innej perspektywy. Pisze, że nowo założone kolonie nosiły niemieckie nazwy pochodzące między innymi od miejscowości rodzinnych pierwszych osadników, imion władców lub warunków fizjograficznych. Zaznacza także, że niemieckie nazwy oficjalnie obowiązywały do 1820 roku, a według rozporządzenia Namiestnika Królestwa Polskiego poszczególnym koloniom nadano polskie brzmienie. W tym samym fragmencie wskazuje Nowosolną jako przykład nietypowego układu koncentryczno-promienistego. (ResearchGate)

Dlatego 2 maja 1820 roku nie jest dla Nowosolnej zwykłą datą administracyjną. To moment symboliczny: dzień, w którym miejscowość o pruskiej genezie i niemieckiej nazwie została wpisana w polski język urzędowy. Nie oznaczało to natychmiastowej zmiany codziennej mowy mieszkańców. Przez wiele lat — a według prof. Woźniaka w praktyce aż do 1945 roku — dawna nazwa Neu-Sulzfeld nadal żyła w języku lokalnej społeczności. Ale od 1820 roku w dokumentach, mapach i administracji zaczęła istnieć Nowosolna.

Dla nas, mieszkańców dzisiejszego osiedla Nowosolna, ta data ma szczególne znaczenie. Pokazuje, że nasza lokalna tożsamość nie jest prosta ani jednowarstwowa. Jest pruska w genezie planistycznej, niemiecka w historii pierwszych osadników, polska w nazwie nadanej w 1820 roku i współczesna w tym, jak dziś ją opowiadamy. A w samym centrum tej opowieści pozostaje nasze niezwykłe, ośmioramienne skrzyżowanie — znak rozpoznawczy miejsca, które od ponad dwóch stuleci zachowuje swój wyjątkowy układ.

2 maja 1820 roku Nowosolna otrzymała swoje polskie imię. I dlatego warto tę datę przypominać — w artykułach, spacerach historycznych, materiałach edukacyjnych i projektach naszego stowarzyszenia. Bo nazwa miejsca to nie tylko słowo. To pamięć, tożsamość i zaproszenie, by lepiej zrozumieć ziemię, na której dziś mieszkamy.